19th Ave New York, NY 95822, USA

CUTAR COVID-19 DA CUTAR ZAZZAƁIN CIZON SAURO: WARWARE ZARE DA ABAWA

By Inyali Peter| September 27, 2021

Ya zuwa ranar 10 ga watan Yuni na shekara ta 2021, Najeriya ta gwada samfuran cutar Coronavirus (COVID-19) sama da miliyan biyu tare da tabbatar da kamuwa da kwayar cutar ɗari da sittin kuma an samu mutuwar sama da dubu biyu, adadin ya na cigaba da ƙaruwa. Duk da wannan, da yawa daga cikin ‘yan Najeriya sun cigaba da shakkar wanzuwar sabon al’amari a cikin ƙasar nan, tare da nuna cewa duk abin da ke cikin cutar an siyasantar da shi kuma wata hanya ce ga jami’an gwamnati ma su ɓarna don yin sata daga asusun jama’a. Mutanen da ke tunanin wannan ikirari sun yi imanin cewa abinda a ka ruwaito kan Covid-19 ba komai ba ne illa zazzabin cizon sauro.

Kodayake babu wata kwakkwarar hujja da za ta goyi bayan wannan ikirarin, labarin da Cif Raymond Dokpesi, Shugaban Kamfanin Daar Communication ya fara bayyanawa, bayan watanni kuma Gwamna Yahaya Bello na jihar Kogi ya sake yin bayani a tsakanin watan Mayu zuwa na Ogusta na bara ya bazu kamar wutar daji a ciki da wajen Najeriya.

Dokpesi da wasu dangin sa guda bakwai sun kamu da cutar kuma an shigar da su cibiyar killace masu cutar Covid-19 a Abuja a ranar 1 ga watan Mayu na shekara ta 2020. Abin farin ciki a gare shi, bayan kwanaki 15, ƙungiyar likitocin sun samu damar warkar da shi da wasu har zuwa wani matsayi na nasarar samu lafiya. Duk da haka, maimakon yabawa da kokarin ma’aikatan kiwon lafiya, a hirar sa ta farko bayan sallamar sa, sai ya fito da iƙirarin cewa abinda ya sha wahala shi ne zazzabin cizon sauro saboda babu wani bambanci a bayyane tsakanin cututtukan biyu. Ya kuma kalubalanci hukumomin da abin ya shafa da su ilmantar da shi bambancin da ke tsakanin cututtukan da a ke ikirarin cewa duk tsawon zaman da ya yi a cibiyar ta kebe, an warkar da shi da magungunan zazzabin cizon sauro.

Bello a gefe guda ya na haɓaka ra’ayoyin makirci daban-daban game da COVID-19 tun daga ƙin bin duk ƙa’idojin riga-kafin COVID-19, ya na mai cewa yaudara ce yayin da ya ke kwatanta cutar a matsayin zazzabin cizon sauro da kiran ƙin karbar allurar. tare da iƙirarin cewa, guba ne kuma an tsara shi don kashewa.

Duk da Cibiyar Kiwon Lafiyar Jama’a ta Najeriya da ke kula da ganowa da mayar da martani ga barkewar cututtuka, Cibiyar Yaki da Barkewar Cututtuka ta Najeriya (NCDC) sun fito tare da gangami da yawa, wanda a ka inganta a cikin kafofin watsa labaru tare da Twitter a matsayin tashar farko da kuma yayin taron tattaunawa akai-akai. Kwamitin Shugaban Kasa kan COVID-19 don yakar su, rugujewar ta cigaba da haifar da muhawara a cikin kasar.

Wani mai amfani da twitter, @Crusader har ma ya fara gangami a bara tare da hashtag, #EndCovid-19scamnow “don tallafawa matsayin Dokpesi cewa gwamnatin Najeriya ta na ba da rahoton cutar zazzabin cizon sauro a matsayin COVID-19.

Ka tuna cewa an tabbatar da shari’ar COVID-19 ta farko a Najeriya a ranar 27 ga watan Fabrairu na shekara ta 2020. Wani dan kasuwa dan Italiya ne ya shigo da shi cikin kasar nan wanda ya tashi daga Milan don taron kasuwanci a Legas, babban birnin kasuwancin Najeriya. Tun daga wannan lokacin, adadin ya cigaba da ƙaruwa kuma da yawa daga cikin ‘yan Najeriya, ciki har da fitattun’ yan ƙasa kamar Marigayi Shugaban Ma’aikatan Shugaban ƙasa, Alhaji Abba Kyari, tsohon Gwamnan Jihar Oyo, Abiodun Ajimobi, Sanata Buruji Kashamu da kwanan nan, Shahararren dan fafutuka kuma Kakakin Kungiyar Yarbawa – kungiyar siyasa, Cif Yinka Odumankin duk sun mutu sakamakon kamuwa da cutar. Ƙarfafa wannan da sauran shaidu na muhawara, kan ko akwai ko kuma har yanzu ta na yin raƙuman ruwa.

Samuel Ushie, Jami’ar Don da ke zaune a Calabar a cikin hira ya bayyana dalilin da ya sa ya ke goyon bayan ikirarin cewa Covid-19 iri daya ne da Malaria.

 A cewarsa, “duk abun ya fara ne da matata. Ta yi rashin lafiya, na tsorata da farko saboda ta na da duk abinda su ke ikirarin alamun COVID -19 ne – rashin jin wari, tari, zazzabi da sauran su. Amma bayan yin addu’a, Na siyo mata magungunan zazzabin cizon sauro sannan ta warke. Kwana kadan bayan haka, na ji ciwo kai na da alamun iri daya ne. Na je asibiti, na yi gwaje-gwaje amma babu abin da ya fito mara kyau. Ina da dan zazzabin cizon sauro wanda bai isa ba sa irin alamun da ake ji.

Maganar gaskiya, na dauka zan mutu domin hatta fatar jiki na ta canza. Amma mata ta ta ba ni magungunan zazzabin cizon sauro da ta sha kuma tun daga lokacin, na dawo da kai na. Don haka, na yi imanin cewa idan har akwai Covid-19 a Najeriya, har yanzu ba mu gano ta ba saboda abin da muke yanzu na iya zama wani dangin zazzabin cizon sauro wanda har yanzu ba a gano shi ba domin idan magungunan zazzabin cizon sauro na iya warkar da shi, me ya sa ya ba wani suna? “, ya tambaya.

Da a ka tambaye su dalilin da ya sa ba su yi gwajin COVID-19 ba, sai ya ce: “Na san cewa babu yadda za mu yi mu koma can gida. Tsoron a tsare mu a cibiyar keɓewa don abinda mu ka yi imani Malaria ce ta tsoratar da mu. Duba, mu Kiristoci ne, duk da cewa wasu daga cikin abokanmu sun ɗauka abinda mu ka sha wahala shi ne COVID-19, ba mu yarda da hakan ba kuma shi ke nan. Yana iya zama Covid-19 kawai ga mutanen da suka yi imani da shi. Ga ni da iyali na, kar ku yarda akwai shi. Amma mun yi imanin zazzabin cizon sauro ne”.

Haka nan, wani likita a asibitin koyarwa na Jami’ar Calabar, Dakta Samuel Bitty ya ce ko da a matsayin sa na kwararre a fannin kiwon lafiya, ya yi imanin cewa babu COVID-19 a Najeriya. Ya ce abinda mutane za su iya kira COVID-19 ba komai ba ne illa zazzabin cizon sauro wanda galibi kuma yana shafar kwakwalwa.

“Zan ba ku ra’ayi na na gaskiya. Ina tsammanin abinda mu ke a nan shi ne zazzabin cizon sauro. Cutar sankarar bargo ta na cikin cututtuka da dama, ta na haifar da zazzabi da ciwon kai, har ma da rasa dandano, da dai sauransu. Mutane na iya ganin kamar cutar COVID-19 ce. Na ɗan lokaci yanzu, babu ingantacciyar hujja game da COVID-19 a Najeriya “, in ji Dakta Bitty.

Daga ra’ayin Bitty, a bayyane ta ke cewa har ma da wasu kwararrun masana kiwon lafiya waɗanda ke kan gaba a rashin yadda da COVID-19, sun yi imanin cewa wani nau’in cutar zazzabin cizon sauro ne, don haka ma su na taimakawa wajen yada rikitattun bayanai. Koma dai yaya ne, bincike ya tabbatar da cewa COVID-19 akwai ta kuma ba zazzabin cizon sauro ba ne.

Don fahimtar bambancin su, ya na da mahimmanci a fahimci abinda cututtukan biyu ke nufi.

Zahirin Gaskiyar Lamari

A cewar Hukumar kula da Lafiya ta Duniya, WHO, “COVID-19 cuta ce mai saurin kama yan adam, ta haifar da sabon nau’in coronavirus (SARS-CoV-2). Ba a san wannan sabuwar ƙwayar cuta da cutar ba kafin barkewar cutar a Wuhan, China, a watan Disamba na shekara ta 2019 amma ba a bin diddikin mutum ”.

A gefe guda kuma hukumar ta WHO ta bayyana cutar a matsayin “riga-kafin da za a iya magance ta da ƙwayoyin cuta na plasmodium waɗanda ke yaduwa ga mutane ta hanyar cizon macen sauro Anopheles”.

Alamun Cututtukan

Haka nan, koda ya ke wasu alamomin zazzabin cizon sauro kamar zazzabi da ciwon kai, da sanyi wanda ke nuna tsakanin kwanaki 10-15 na cizon sauro a na samun su a cikin ma su kamuwa da COVID-19.Wasu alamun kamar rashin jin ƙamshi/ɗanɗano da wahalar numfashi da zawo da mura da kasala da ciwon jiki da ciwon makogwaro ba alamun cutar zazzabin cizon sauro ba ne.

Zazzabin cizon sauro da Covid-19 sun bambanta dangane da watsuwar su. Yayin da zazzabin cizon sauro a cewar hukumar WHO “a na yada shi ta hanyar cizon sauro na jinsin macen sauro wanda fiye da nau’in 400 tare da kusan 30 a matsayin ma su cutar zazzabin cizon sauro ma su muhimmanci”. Covid-19 a cewar hukumarNCDC a gefe guda, ta na yaduwa daga “bakin mutane ko hanci a cikin ƙananan ƙwayoyin ruwa yayin da su ke fesarwa ta tari da atishawa da Magana da waka ko numfashi”.

NCDC ta kara jaddada cewa cutar na yaduwa musamman tsakanin mutanen da ke da kusanci da juna, musamman na tsawon mita 1. “Mutum na iya kamuwa da cutar lokacin da a ke shakar iska ko ɗigon ruwa mai ɗauke da ƙwayar cutar ko kuma ya hada hannu ko hanci ko baki”. Zazzabin cizon sauro ba ya yaduwa tsakanin mutane face ta hanyar cizon sauro.

Kare kai daga Kamuwa

Hukumar NCDC ta ba da shawarar cewa don hana yaduwar cutar  COVID-19, mutane su rika wanke hannayen su akai-akai da sabulu da ruwa mai gudana, ko ruwan tsabtace hannu mai kunshe da sinadarin barasa, da nisantar da juna daga mutanen da ke tari ko atishawa da sanya takunkumin rufe hanci da baki tare da kanga gwuiwar hannu yayin tari ko atishawa. Babu ɗayan waɗannan matakan riga-kafin da za su iya aiki tare da zazzabin cizon sauro saboda yanayin yaduwar cutar ta hanyar cizon sauro ne ba ɗan adam ba.

Rahoton cutar zazzabin cizon sauro na hukumar WHO ya nuna cewa kulawar bacci a ƙarƙashin gidan sauro da a ka yi wa magani da amfani da maganin kashe kwari wasu matakai ne da za a iya amfani da su wajen riga-kafin zazzabin cizon sauro.

Binciken Cutar/Da Ba Da Magani

A cewar Cibiyar Yaki da Barkewar Cututtuka ta Amurka (CDC), “a na iya gano ƙwayoyin cutar zazzabin cizon sauro ta hanyar yin binciken ɗigon jinin mai rmai dauke da cutar a karkashin madubin likita, wanda a ka bazu a matsayin” shafa jini “a kan nunin faifan madubin. Kafin a bincika, an dambara kwayoyin da za a yi gwajin da su don ba da kwayoyin cuta wata fitacciyar alama “. A na iya magance shi ta amfani da magungunan kashe ƙwayoyin cuta da na kashe kwayoyin hallitun da ke yada cututtuka wato parasites kamar su Chloroquine phosphate, (Coartem), da sauransu.

Duk da haka, har yanzu akwai shakku kan wasu alluran riga-kafin da hukumar WHO ta amince da su don riga-kafin cutar Covid-19. Hukumar Kula da Ingancin Abinci da Magunguna (NAFDAC) a Najeriya, ta amince da allurar Oxford AstraZeneca da Pfizer Covid-19 don maganin cutar a Najeriya.

Babban Likita kuma Daraktan Asibitin Omega kuma Sakataren Kungiyar Kwararrun Likitocin Najeriya (AGPMPN), reshen jihar Cross River, Dr. Godwin Agbor ya fayyace cewa: “Covid-19 gaskiya ce a cikin kafofin sada zumunta game da COVID-19 daga wasu mutane waɗanda wataƙila ba ƙwararru ba, amma su na ɓoye kamar ɗaya. Gaskiyar ita ce wannan nau’in ƙwayar cuta sabon abu ne a gare mu kuma har yanzu ba a gabatar da ƙarin bayanai game da kwayoyin halittar ta ba, a na cigaba da ƙarin bincike a halin yanzu don warware ɓarkewar cutar COVID-19 ”

Ya kara da cewa, “Ra’ayina na gaskiya shi ne cewa cutar gaskiya ce kuma ba zazzabin cizon sauro ba ne kamar yadda mutane da yawa ke zato. Kwayar RNA ce wacce ke shafar tsarin numfashi wanda ke haifar da matsaloli daga kumburi har ma da mutuwa. Ba shi da alaƙa da zazzabin cizon sauro wanda kwayar halittar protozoa ke watsawa mutum ta hanyar cizon sauro. Koda ya ke, zazzabin cizon sauro a na gabatar da shi a matsayin rashin tsari na musamman. Ya na nufin cewa a na iya ganin wasu alamomi da alamun zazzabin cizon sauro a cikin kamuwa da Covid-19. Amma ba daya su ke ba “.

Agbor ya kara da cewa rashin fahimtar juna da yada labarai game da kwayar cutar yana kawo cikas sosai ga yakar cutar a yankin Saharar Afirka, musamman Najeriya. Ya ba da shawarar cewa mutane kada su ɗauki layin ƙugiya da nutsewa, abubuwan da su ke karantawa a kafofin watsa labarai na rediyo da talbijin da kuma na bugawa amma su tabbatar daga hukumomin da a ka kafa da kuma ƙwararrun ƙungiyoyi ne su ke.

Yayin da duniya ke cigaba da yaƙi da ƙwayar cutar, a na sa ran kowane ɗan Najeriya ya ɗauki nauyi kuma ya ba da gudummawa wajen cin nasarar yaƙi da cutar ta hanyar ba da bayanan da su ka dace koyaushe. Daya daga cikin irin bayanan da ya kamata ya kasance cikin bakin kowa shi ne kamar yadda ƙwararrun masana da hukumomin da a ka kafa su ka ce, COVID-19 na iya gabatar da wasu alamomin da su ka yi kama da na zazzabin cizon sauro, duk da haka sun bambanta.